Звезды

«Патэлефанаваў Філарэт і сказаў, што разбурылі царкву ХVII стагоддзя - хочуць з яе свінарнік зрабіць»: как в кулуарах ЦК КПБ спасали памятники и обманывали Москву

Благодаря биографии чиновника и драматурга Алеся Петрашкевича «Комсомолка» узнала, почему из-за партбилета доводилось менять паспорт и как в Белорусской советской энциклопедии прятали данные о репрессиях
Истории из биографии Алеся Петрашкевича (в центре) связаны с Владимиром Короткевичем (слева) и Петром Машеровым. Фото: Владимир КРУК, Сергей ШАПРАН, Евгений КОКТЫШ

Истории из биографии Алеся Петрашкевича (в центре) связаны с Владимиром Короткевичем (слева) и Петром Машеровым. Фото: Владимир КРУК, Сергей ШАПРАН, Евгений КОКТЫШ

В мае 2020 года 90 лет исполнилось бы Алесю Петрашкевичу - драматургу, автору двух десятков исторических пьес, долгое время проработавшему в ЦК КПБ. Затем вместе с Петрусем Бровкой он создавал «Беларускую савецкую энцыклапедыю». Еще при жизни к Петрашкевичу у коллег-литераторов было неоднозначное отношение из-за его цековского прошлого. Но сам он говорил, что ни на одном человеке никогда нельзя ставить крест, любой в течение жизни может кардинально поменять взгляды.

Вспоминая Алеся Петрашкевича, мы решили рассказать о нескольких эпизодах из его жизни, о которых некогда нам поведал он сам.

Под чужим отчеством

Алесь Петрашкевич в энциклопедиях был известен как Алесь Леонтьевич, хотя в паспорте некогда был записан Лявоновичем. Но когда получил партийный билет, его отчество русифицировали, записав Леонтьевичем. На вопрос «Что теперь делать?» услышал:

- Поменять.

- А что проще поменять: паспорт или партбилет?

- Конечно, паспорт!

Под чужим отчеством Петрашкевич и вошел в отечественную энциклопедию. По иронии судьбы, он не смог исправить ошибку, даже будучи заместителем редактора энциклопедии.

Алесь Петрашкевич работал партийным чиновником и редактором, а потом написал пьесы о каждом периоде истории Беларуси. Фото Сергей ШАПРАН

Алесь Петрашкевич работал партийным чиновником и редактором, а потом написал пьесы о каждом периоде истории Беларуси. Фото Сергей ШАПРАН

Петрашкевич и Брыль

После того как Янка Брыль неодобрительно высказался о трилогии «Блокада» секретаря правления Союза писателей СССР и лауреата Сталинской премии Александра Чаковского, получившего за свой роман Ленинскую премию, из Москвы поступило распоряжение: Брыля привлечь к ответственности, о принятых мерах доложить.

Что делать? Петрашкевич, бывший в то время завотделом культуры ЦК КПБ, собрался к Петру Машерову.

- А я согласен с Иваном Антоновичем! - реакция первого секретаря ЦК оказалась неожиданной. - Никакой это не роман! Я с трудом его одолел.

- Но как нам защитить Брыля?

- Не говорите об этом по телефону, - посоветовал Машеров. - Идите к Петрусю Бровке и скажите ему, чтоб он подготовил протокол о том, будто состоялось заседание президиума Союза писателей, во время которого Брылю было наложено взыскание. Но не кладите протокол в личное дело Брыля, а подержите его в сейфе - пока в Москве все не успокоится.

Сказано - сделано. И хотя Брыля никуда не вызывали и ни за что с него не взыскивали, в Москве остались довольны принятыми мерами.

Янку Брыля от недовольства московских начальников спасли Машеров, Петрашкевич и Бровка. Фото Сергей ШАПРАН

Янку Брыля от недовольства московских начальников спасли Машеров, Петрашкевич и Бровка. Фото Сергей ШАПРАН

Короткевич и ЦК

Петрашкевич рассказывал:

- Аднойчы я прыйшоў на працу яшчэ да дзевяці, як раптам раздаўся тэлефонны званок. Падняўшы слухаўку, замест словаў прывітання пачуў:

- Што вы там такое - так вашу-растак! - робіце ў сваім ЦК?!

- Уладзімір Сямёнавіч, што здарылася? - пазнаў я па голасе Караткевіча.

- Гэта не мне, а вам трэба ведаць, што здарылася! Мне толькі што патэлефанаваў мітрапаліт Філарэт і сказаў, што ў такой-та вёсцы разбурылі царкву ХVII стагоддзя, драўляную, без адзінага цвіка складзеную. Мясцовая загадчыца хоча з яе свінарнік зрабіць. Дапамажы хоць бярвенні выратаваць! Можа, зноў складзём!

Я самым шчырым чынам паабяцаў Караткевічу зрабіць усё магчымае і тут жа патэлефанаваў сакратару райкома партыі - папрасіў зберагчы тыя бярвенні да асаблівага распараджэння. І сакратар «шчыра» паабяцаў маю просьбу выканаць. Як дні праз два Караткевіч патэлефанаваў зноў.

- Позна - бярвенні хтосьці абліў саляркай і спаліў, - скрушана казаў ён і дадаў: - Усе вы ў ЦК мудакі! І ЦК ваш мудакаваты!

Версии о том, как оценил пьесы Петрашкевича Владимир Короткевич (слева), у самого драматурга и Рыгора Бородулина (справа) расходятся. Фото Владимир КРУК

Версии о том, как оценил пьесы Петрашкевича Владимир Короткевич (слева), у самого драматурга и Рыгора Бородулина (справа) расходятся. Фото Владимир КРУК

«Напісанае застаецца»

Спустя годы эта история получила продолжение. В то время Петрашкевич работал уже не в ЦК, а в Белорусской советской энциклопедии.

- Я аднойчы крэпка цябе, Алесь, прылажыў, - сказал ему при встрече Короткевич. - Дык вось сёння я табе кажу, што вельмі цябе паважаю - я прачытаў тваю п’есу «Напісанае застаецца»…

«Не шмат я ў сваім жыцці чуў кампліментаў ад калег-літаратараў, - говорил Петрашкевич. - Першы памятны водгук быў ад патрыярха беларускай драматургіі Кандрата Крапівы, які казаў, прачытаўшы маю сатырычную п’есу «Злыдзень»: «Гэта лепшае з таго, што я ваша чытаў. Але вам з гэтай п’есай будзе цяжка». І цяпер вось ад таленавітага драматурга Уладзіміра Караткевіча...»

Правда, Рыгор Бородулин рассказывал, что дело обстояло иначе. Мол, Короткевич пошел на спектакль про Франциска Скорину по пьесе Петрашкевича из любопытства. «Шкада, што не было магнітафона, - запісаць бы каментарыі знаўцы нашае гісторыі Уладзіміра Караткевіча, - вспоминал Бородулин. - Таццяна Кузьмінічна, нязменны сакратар Саюза пісьменнікаў, як чулая нянька, толькі і прасіла: «Уладзімір Сямёнавіч! Валодзя! Не трэба». Безумоўна, гэтая як бы мізансцэна была цікавейшая і драматургічнейшая».

С чего начинается энциклопедия?

Отработав вместе с Петрусем Бровкой не один год, Петрашкевич любил рассказывать, как старший товарищ вспоминал о начале работы над 12-томной энциклопедией:

- З адной паперкі ўсё пачалося, на якой былі тры радкі: стварыць… прызначыць… абавязаць… І подпіс. Спачатку былі ўдвух з Петрашкевічам, потым узялі бухгалтарку. Адзін пакойчык на траіх, адзін стол, два крэслы і тэлефон.

Машеров в свое кабинете нередко решал вопросы культуры. Фото Юрий ИВАНОВ

Машеров в свое кабинете нередко решал вопросы культуры. Фото Юрий ИВАНОВ

О цензуре и исторической «контрабанде»

Сам же Алесь Лявонавич так вспоминал о работе в издательстве:

- За савецкім часам пісаць аб рэабілітаваных грамадзянах ці забаранялася катэгарычна, ці дазвалялася, аднак без указання звестак аб рэпрэсіях супраць іх. А ў нашых слоўніках толькі рэпрэсаваных пісьменнікаў стаяла больш за 200. Аб Беларускай Народнай Рэспубліцы і Першым Усебеларускім з’ездзе ўпамінаць дазвалялася абсалютна сцісла і толькі ў негатыўным плане. Пра масавыя беспадстаўныя палітычныя рэпрэсіі - ні-ні! Аб разбоях шматтысячнага войска цара Аляксея Міхайлавіча «Тишайшего» і 13-гадовай вынішчальнай вайне на нашай зямлі - тым больш. І не дзіва! Як напішаш, што гэта вайна знесла ў магілу 52% насельніцтва ў межах этнаграфічнай Беларусі? А раптам сённяшнія расіяне пакрыўдзяцца? А пра Польшчу, Германію, Францыю ці тых жа татараў пішыце, калі ласка.

Забаранялася і катэгарычна рассакрэчваць разбой Івана Жахлівага і Пятра Вялікага ў Полацку. Беларуская гісторыя халасцілася па ўсіх накірунках. І каб хоць як-небудзь прадставіць у «БелСЭ» пантэон выдатных фігур беларускай гісторыі, мы вымушаны былі ўключыць гэтыя імёны ў абагульняльныя тэрміны «магнацкі род» такіх і такіх. Там яны і прайшлі кантрабандай. А як ужо прайшлі, то і начальства маўчала ў анучку, бо своечасова недаглядзела, правароніла.

У артыкулах «Магнацкія роды» былі замаскіраваны ўсе знакамітыя Радзівілы, Сапегі, Наркевічы, Хадкевічы, Алелькавічы, Астрожскія і сотні іншых імёнаў, якімі ў цывілізаваных краінах толькі ганарыліся б… Удалося часткова абысці цэнзуру і з падачай біяграфій рэабілітаваных дзяржаўных дзеячаў і прадстаўнікоў навуковай і творчай інтэлігенцыі, хоць інфармацыя аб рэпрэсаванні і рэабілітацыі з іх была выкраслена, а звесткі аб іх аддаленых ссылках і месцах работы на шахтах ці лесапавале ацалелі дзякуючы рэдактарскай хітрасці. Названы былі і даты смерці. А гэта ў асноўным 30-я і 50-я гады. Праніклівы чытач, вядома ж, здагадаўся, што занесла прадстаўнікоў навукі і культуры ды дзяржаўных дзеячаў Беларусі на лесапавал у сібірскую тайгу ці ў шахты Варкуты, і стаў ахвяры падлічваць…

Персонифицированная история

Отдав без малого 17 лет комсомольско-партийной работе, Алесь Петрашкевич в последние два десятилетия жизни писал пьесу за пьесой. Однако откуда у него, историка по образованию, была такая страсть к исторической драматургии? Сам он так отвечал на этот вопрос:

- Яшчэ падчас працы ў «Энцыклапедыі» мне трапіўся на вочы адзін цікавы дакумент, з якога вынікала, што пасля падзелу Рэчы Паспалітай, Польшча як дзяржава была проста знішчана. Тады палякі і задаліся пытаннем: як захаваць польскую дзяржаву, польскую нацыю ва ўмовах расійскай акупацыі? І інтэлектуальныя сілы Польшчы вырашылі вельмі мудра: быў скліканы сход, удзел у якім прынялі як выбітныя дзеячы Польшчы, так і прадстаўнікі Вялікага княства Літоўскага. Гэты сход прыйшоў да такой думкі: каб нацыянальная польская ідэя не памерла ва ўмовах акупацыі (а акупацыя была на стагоддзі!), варта стварыць польскую гісторыю і польскую літаратуру. І з гэтай задачай нашы суседзі паспяхова справіліся. І я тады падумаў: а чаму б і мне не напісаць па адной п’есе пра кожнае стагоддзе беларускай гісторыі, каб тым самым ажывіць нашу гісторыю? У выніку я, па сутнасці, стварыў мастацкі варыянт гісторыі Беларусі ў дзеючых асобах - ад Рагнеды да Янкі Купалы. Мае п’есы - гэта персаніфікаваная гісторыя. У суверэннай дзяржавы павінен быць гістарычны падмурак, бо не з 1917 года пачалася ж наша гісторыя! І не «тутэйшыя» тут жылі - «тутэйшымі» нас зрабілі гістарычныя ўмовы. Зыходзячы ж з маіх п’ес можна будзе прасачыць, як і чаму мы такімі сталі…

И хотя пьесы Петрашкевича ставились в театрах редко, а книгу своей драматургии «Здрапежаная зямля» он издал за свою пенсию, Алесь Лявонавич уверял: важнее для него было успеть написать все задуманное в надежде, что в будущем и у его пьес найдется свой читатель.

ЧИТАЙТЕ ТАКЖЕ

Как Быков водку «Сівыя коні» выпустил

Исследователь белорусской литературы Сергей Шапран готовит к печати вторую книгу белорусских исторических анекдотов. Публикуем отрывки из нее (читать далее)